Türkiye, coğrafi konumu ve sunduğu yaşam olanakları nedeniyle son yıllarda birçok yabancı uyruklu birey için hem ikamet hem de vatandaşlık bakımından cazip bir ülke hâline gelmiştir. Ancak Türkiye’de uzun süreli ikamet etmek ya da vatandaşlık elde etmek isteyen kişilerin uyması gereken yasal prosedürler, belirli şartlara ve belgelere bağlıdır. Bu yazımızda, yabancıların Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığına hangi yollarla geçebilecekleri, doğumla veya sonradan vatandaşlık kazanımının hangi hukuki temellere dayandığı ve bu süreçlerde karşılaşabilecekleri hukuki durumlar hakkında genel bir bilgilendirme sunmayı amaçlıyoruz. Yazının devamında, vatandaşlık alma şartları, başvuru belgeleri ve vatandaşlık kazanımının birey ve aile üzerindeki etkileri ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

GİRİŞ

Türk vatandaşlığının nasıl kazanılacağı, 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu’nda ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Bu kanun çerçevesinde vatandaşlık, esas olarak iki temel yol aracılığıyla elde edilebilir. Bunlardan ilki, bireyin doğum yoluyla Türk vatandaşı olmasıdır. Diğeri ise, sonradan vatandaşlığa geçiştir. Sonradan kazanım da kendi içerisinde üç ana başlığa ayrılmaktadır: İlki, yetkili makamlarca verilen kararla vatandaşlığa alınmadır; ikincisi, bir Türk vatandaşı tarafından evlat edinilme yoluyla gerçekleşen kazanımdır; üçüncü yol ise seçme hakkının kullanılmasıyla vatandaşlık edinilmesidir. Yetkili makam kararıyla vatandaşlık kazanımı ise ayrıca farklı yollarla karşımıza çıkmaktadır. Genel başvuru süreci, istisnai durumlara dayalı vatandaşlık, yeniden vatandaşlık kazanımı ve evlilik aracılığıyla vatandaşlık edinme gibi seçeneklerin tamamı bu kategoriye dahildir.

Bunun yanı sıra, vatansız kişilerin ya da yabancı uyrukluların, yasalarda belirtilen koşulları karşılamaları durumunda genel usuller çerçevesinde Türk vatandaşlığına geçmeleri de mümkündür.

Son yıllarda Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığına geçmek isteyen yabancıların sayısında kayda değer bir artış gözlemlenmektedir. Vatansız bireyler veya yabancı uyruklular, ilgili yasal koşulları karşılamaları durumunda Türk vatandaşlığı için başvuru yapma hakkına sahiptir. Ancak burada altı çizilmesi gereken önemli bir husus bulunmaktadır: Vatandaşlık hakkı, her ülkenin kendi egemenlik yetkisine dayalı olarak düzenlendiğinden, mevzuatta yer alan şartların karşılanması, kişinin mutlak şekilde vatandaşlığa kabul edileceği anlamına gelmez. Bu kapsamda devletin değerlendirme yetkisi oldukça geniştir. Bununla birlikte, idari makamların sahip oldukları takdir yetkisini keyfi değil, hukuka uygun şekilde kullanmaları gerekmektedir. Eğer bir başvuru hukuka aykırı gerekçelerle ya da herhangi bir gerekçe sunulmadan reddedilirse, başvuru sahibi yargı yoluna başvurarak idari işlemin iptalini talep edebilir ve bu yolla vatandaşlık hakkını elde edebilir.

1. Türk Vatandaşlığı Alma Şartları Nelerdir?

• Kendi millî kanununa, vatansız ise Türk kanunlarına göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak,
• Başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye’de kesintisiz beş yıl ikamet etmek,
• Türkiye’de yerleşmeye karar verdiğini davranışları ile teyit etmek,
• Genel sağlık bakımından tehlike teşkil eden bir hastalığı bulunmamak,
• İyi ahlak sahibi olmak,
• Yeteri kadar Türkçe konuşabilmek,
• Türkiye’de kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin geçimini sağlayacak gelire veya mesleğe sahip olmak,
• Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak,

2. Türk Vatandaşlığı İçin İstenilen Belgeler Nelerdir?

• Başvuru Formu
• Pasaport ve Noter onaylı tercümesi
• 2 adet biyometrik fotoğraf
• Doğum belgesi
• Medeni durumunu gösterir belge
• Sağlık raporu
• Gelir durumunu gösterir belgeler
• Geçerli ikamet izni kartı aslı ve fotokopisi
• Harç ödeme dekontu

3. Türk Vatandaşlığı Kazanmanın Sonuçları Nelerdir?

Yetkili makam kararı ile Türk vatandaşlığına kabul edilen kişi, bu kararın verildiği tarihten itibaren Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığına geçmiş sayılır. Vatandaşlık hakkını bu yolla elde eden kişiler, karar tarihinden itibaren Türk vatandaşlarına tanınan tüm haklardan yararlanacak ve aynı zamanda ilgili yükümlülüklere de tabi olacaklardır.

Eş yönünden etkileri:
Bir bireyin yetkili makam kararıyla Türk vatandaşlığını kazanması, evli olduğu eşin vatandaşlık statüsünü doğrudan etkilemez. Ancak, eş de gerekli belgeleri tamamlayarak vatandaşlık için başvuru yapma hakkına sahiptir. Başvurunun kabul edilmesi halinde, eş de vatandaşlık hakkını elde etmiş olur.

Çocuklar açısından sonuçları:
Vatandaşlığı sonradan kazanan kişinin reşit çocukları, anne veya babalarının Türk vatandaşlığına geçmesinden etkilenmeyecektir. Ancak bu durum, henüz reşit olmayan çocuklar açısından farklılık arz eder. Eğer vatandaşlık kazanan kişinin velayeti kendisinde olan küçük yaştaki çocuğu varsa ve diğer ebeveynin de rızası alınmışsa, bu çocuk da Türk vatandaşlığı kazanabilecektir.

Bunlara ek olarak, Türk vatandaşlığına geçen yabancı uyrukluların, talep etmeleri halinde Türkçe isim ve soyisim kullanmaları da mümkündür; bu konuda herhangi bir yasal engel bulunmamaktadır.

4. Doğumla Türk Vatandaşlığının Kazanılması

Doğumla Türk vatandaşlığı, soy bağına ya da doğum yerinin esas alınmasına göre kendiliğinden kazanılır. Bu tür vatandaşlık doğum anı itibarıyla geçerlilik kazanır ve hukuki sonuçlarını o andan itibaren doğurur.

Eğer çocuk, Türkiye içinde ya da yurt dışında Türk vatandaşı olan anne ve babadan evlilik birliği içerisinde dünyaya gelmişse, soy bağına dayalı olarak Türk vatandaşlığını kazanır. Aynı şekilde, evlilik dışında doğan bir çocukta anne Türk vatandaşıysa ve baba yabancıysa, çocuk yine doğumla Türk vatandaşlığı elde eder. Buna karşılık, evlilik dışı doğmuş bir çocuğun annesi yabancı uyruklu, babası ise Türk vatandaşıysa; çocukla baba arasında soy bağının resmen kurulması şartıyla çocuk Türk vatandaşlığını alabilir.

Doğum yeri esasına göre vatandaşlık ise şu şekilde gerçekleşir: Türkiye sınırları içerisinde dünyaya gelen ve anne-babasının uyruklarına bağlı olarak doğumla herhangi bir devletin vatandaşlığını kazanamayan çocuk, doğrudan Türk vatandaşlığına sahip olur. Ayrıca, Türkiye’de terk edilmiş ya da kimliği bilinmeyen bir şekilde bulunan çocuk, doğum yeri kesin olarak tespit edilemediği ve yurt dışında doğduğuna dair bir belirti olmadığı sürece Türkiye’de doğmuş kabul edilir.

5. Türk Vatandaşlığının Yetkili Makam Kararıyla Genel Yoldan Kazanılması

Devletler, vatandaşlık başvurularında, başvuran kişinin toplumla uyum sağlamasını ve kalıcı olarak o ülkede yaşamayı amaçladığını gösterebilmesini bekler. Bu nedenle, başvuru sahibinden belirli bir süre boyunca yasal olarak o ülkede ikamet etmiş olması şartı aranır. Türk vatandaşlığının genel usulle kazanımı da bu anlayışla şekillendirilmiştir ve 5901 sayılı Kanun’un 11. maddesinde düzenlenmiştir. Bu yöntem, halk arasında sıklıkla uzun süreli ikamet yoluyla vatandaşlık kazanımı olarak da anılmaktadır. Burada temel kriter, yabancının başvuru tarihinden önceki beş yıl boyunca Türkiye’de aralıksız ve hukuka uygun bir şekilde ikamet etmiş olmasıdır. Bu süre içinde bireyin Türkiye’de uzun dönem, aile ya da öğrenci ikamet izni türlerinden biriyle kesintisiz olarak kalmış olması gereklidir.

6. Evlat Edinme Yoluyla Türk Vatandaşlığı Edinme

Türk vatandaşı olan bir birey tarafından evlat edinilen ve henüz reşit olmayan bir yabancı, belirli şartların karşılanması hâlinde Türk vatandaşlığına geçebilir. Ancak bu süreçte, kişinin millî güvenlik veya kamu düzeni açısından herhangi bir sakınca teşkil etmemesi gerekir. Bu tür bir engel tespit edilirse, vatandaşlık talebi kabul edilmeyebilir.

7. Seçme Hakkı Yoluyla Türk Vatandaşlığına Yeniden Geçiş

Bazı kişiler, gerekli koşulları taşıdıkları takdirde Türk vatandaşlığından çıkmak için yetkili makamlardan izin alabilir. Bu şekilde vatandaşlık hakkını kaybeden bireyler “mavi kart” sahibi olarak bazı temel haklardan faydalanmaya devam ederler. Aynı şekilde, bu kişilerin çocukları da vatandaşlık hakkını doğrudan elde etmemiş olsalar da, ebeveynlerine bağlı olarak belirli haklara sahip olabilirler.

Vatandaşlıktan çıkma işlemi nedeniyle Türk vatandaşlığını iradesi dışında kaybeden çocuklara ise, erginlik yaşına ulaştıktan sonra üç yıl içinde başvurmaları hâlinde vatandaşlığı yeniden kazanma hakkı tanınmıştır. Bunun yanında, mavi kart sahibi bireyler de genel başvuru usulleri çerçevesinde yeniden vatandaşlık talebinde bulunabilirler.

8. İstisnai Olarak Türk Vatandaşlığının Kazanılması

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu’nun 12. maddesi, bazı özel durumlarda yabancılara istisnai olarak Türk vatandaşlığı verilmesini mümkün kılmaktadır:

MADDE 12 – (1) Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak şartıyla Cumhurbaşkanı kararı ile aşağıda belirtilen yabancılar Türk vatandaşlığını kazanabilirler:
a) Türkiye’ye sanayi tesisleri getiren veya bilimsel, teknolojik, ekonomik, sosyal, sportif, kültürel, sanatsal alanlarda olağanüstü hizmeti geçen ya da geçeceği düşünülen ve ilgili bakanlıklarca haklarında gerekçeli teklifte bulunulan kişiler.
b) (Ek: 28/7/2016-6735/27 md.) 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun 31 inci maddesinin birinci fıkrasının (j) bendi uyarınca ikamet izni alanlar ile Turkuaz Kart sahibi yabancılar ve bunların yabancı eşi, kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğu.
c) Vatandaşlığa alınması zaruri görülen kişiler.
d) Göçmen olarak kabul edilen kişiler.
(2) (Ek: 19/10/2017-7039/29 md.) Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek hali bulunanların talepleri Bakanlıkça reddedilir.

Bu düzenleme sayesinde, kanunda belirtilen diğer şartlar sağlanmasa bile belirli kriterleri karşılayan yabancılar, istisnai bir değerlendirme süreci sonucunda Türk vatandaşlığına kabul edilebilmektedir. Ancak burada en temel koşul, kişinin millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından herhangi bir engel teşkil etmemesidir. Ayrıca bu kapsamdaki başvurular, ancak Cumhurbaşkanının onayıyla sonuçlandırılabilir.

İstisnai yolla vatandaşlık kazanımına örnek olarak yatırım yaparak vatandaşlık elde edilmesi gösterilebilir. Bunun gibi çeşitli durumlar, bu madde çerçevesinde değerlendirilir.

9. Evlenme Yoluyla Türk Vatandaşlığının Kazanılması

Bir Türk vatandaşıyla evlilik, yabancı kişilere doğrudan vatandaşlık hakkı tanımaz; ancak belirli şartların sağlanması hâlinde bu yolla Türk vatandaşlığı elde edilebilir. Türk Vatandaşlığı Kanunu’nun 16. maddesine göre, başvuru yapılabilmesi için evliliğin en az üç yıl süreyle devam ediyor olması ve çiftlerin hâlen aile birliği içinde yaşıyor bulunmaları gerekir. Bununla birlikte, başvuran kişinin aile birliğiyle bağdaşmayacak bir tutum veya davranış içinde bulunmamış olması ve aynı zamanda millî güvenlik ile kamu düzeni açısından herhangi bir sakınca teşkil etmemesi şartları da aranmaktadır.

Bu yolla vatandaşlık kazanımı, yalnızca evlilik ilişkisine değil; evliliğin gerçek, istikrarlı ve samimi bir şekilde sürdürüldüğüne ilişkin somut göstergelere dayanılarak değerlendirilir. Bu nedenle, her başvuru bireysel olarak incelenmekte ve gerekli görülmesi hâlinde detaylı araştırma süreçleri işletilmektedir.

---